Kamica żółciowa – przyczyny, objawy i leczenie dietetyczne

Kamica żółciowa to choroba, której wynikiem jest powstawanie kamieni w drogach żółciowych (m.in. w pęcherzyku żółciowym) i zaleganie w nich. Należy ona do najbardziej rozpowszechnionych chorób na świecie. U większości chorych (55-60%) przebiega ona bezobjawowo. U pozostałych natomiast objawy kliniczne są zróżnicowane.

CZYM JEST KAMICA ŻÓŁCIOWA

kamica żółciowa przeźrocze

Kamica żółciowa to choroba charakteryzująca się obecnością złogów w pęcherzyku żółciowym. Najczęściej dochodzi do tworzenia się złogów w pęcherzyku, rzadziej poza nim. Kamienie zbudowane są z cholesterolu, białek oraz jonów nieorganicznych. Kiedy żółć jest za gęsta (litogenna), dochodzi do formowania się kamieni. Złogi mogą hamować przepływ żółci do światła jelita i powodować zatory, co może przyczyniać się do ostrych stanów zapalnych pęcherzyka, przewodów żółciowych oraz trzustki i jej przewodów. Dolegliwości nasilają się po spożyciu posiłków ciężkostrawnych, smażonych oraz z dużą ilością tłuszczu.

Wyróżniamy dwa typy kamicy:

  • barwnikowa – 5-10% przypadków,
  • cholesterolowa – 90-95% przypadków:
    • czysta (rzadkie i nie zawierają soli wapnia),
    • mieszana (występują najczęściej, są w 70-90% przypadków wysycone cholesterolem, zawierają sole wapnia oraz bilirubinę wolną).

WYSTĘPOWANIE I PRZYCZYNY

W Polsce kamica żółciowa występuje u około 12% populacji. Częstotliwość występowania rośnie wraz z wiekiem. Wynika to z tego, że kamienie żółciowe bardzo rzadko samoistnie się rozpuszczają, dlatego wraz z wiekiem złogi się powiększają. Z upływem lat wzrasta także wydzielanie cholesterolu do żółci i zmniejsza wytwarzanie kwasów żółciowych. Przez to żółć staje się bardziej litogenna (skłonna to tworzenia złogów).

Obserwuje się także większe występowanie u kobiet (2-3:1) niż u mężczyzn. Prawdopodobnie przyczyną jest większe wydzielanie cholesterolu do żółci u płci pięknej oraz mniejsza synteza kwasów żółciowych w wątrobie.

Do głównych przyczyn zalicza się:

  • wiek,
  • płeć żeńska,
  • otyłość,
  • szybka utrata masy ciała,
  • ciąża,
  • doustne środki antykoncepcyjne,
  • leczenie estrogenami,
  • choroby wątroby,
  • zbyt mała ilość błonnika w diecie,
  • zaburzenia hormonalne,
  • uwarunkowania genetyczne,
  • rzadziej leczenie oktreotydem i klofibratem oraz choroby jelita cienkiego.

U otyłych prawdopodobnie występuje większe wydzielanie cholesterolu do żółci. Wynika to z większej aktywności enzymu, który jest odpowiedzialny za biosyntezę cholesterolu w wątrobie, HMG-CoA-reduktaza (reduktaza 3-hydroksy-3-metyloglutarylo-koenzymu A).

W polineuropatiach cukrzycowych dochodzi do upośledzenia obkurczania się pęcherzyka żółciowego, co powoduje zaleganie żółci i powstawanie złogów.

Duża ilość cukrów prostych w diecie, a więc cukrów dodanych (sacharozy), miodu czy słodyczy będzie negatywnie wpływać na ilość lecytyny. Tak samo dieta uboga w nienasycone kwasy tłuszczowe będzie powodowała niedobór tego składnika, co będzie powodować wysycenie żółci cholesterolem i upośledzeniem jego rozpuszczania się w żółci. Dieta uboga w błonnik pokarmowy będzie upośledzała obkurczanie się pęcherzyka, prowadzić do hiperlipidemii, która będzie zaburzała skład żółci oraz będzie utrudniać wydalanie żółci z kałem.

Błonnik pokarmowy jest bardzo ważny, jeśli chodzi o wiązanie i wydalanie żółci. Włókno pokarmowe będzie zwiększać pasaż jelit, co zmniejszy kontakt pokarmu z bakteriami jelitowymi. Będzie to wpływać na zmniejszoną ilość soli żółciowych powstających w jelicie. W wątrobie natomiast zwiększa się wytwarzanie kwasów żółciowych. Przede wszystkim kwasu chenodeoksycholowego, który ma właściwości rozpuszczające złogi cholesterolowe.

W ciągu jednego dnia organizm wydala ok. 1 g cholesteroli. Prawie połowa jest przekształcana w kwasy żółciowe i zostaje wydalona wraz z kałem. Reszta cholesterolu jest wydalana w postaci obojętnych steroidów. Znaczna część cholesterolu wydalanego z żółcią ponownie wchłania się w jelitach. Część, która została wydalona wraz z kałem, zostaje nadprodukowana w wątrobie. Każdego dnia taka sama ilość kwasów żółciowych jaka została wydalona, jest syntetyzowana z cholesterolu, dzięki temu pula kwasów żółciowych jest stała.

CZYM JEST ŻÓŁĆ

Żółć jest roztworem koloidowym, w którego skład wchodzą sole żółciowe, lecytyna oraz w 75-95% cholesterol. Nie stwierdza się przy tym zależności pomiędzy stężeniem cholesterolu w krwi oraz żółci. Jej podstawowym zadaniem jest ułatwienie wchłaniania tłuszczów oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K). Żółć służy do eliminacji m.in. bilirubiny z krwi. Około 40% żółci omija pęcherzyk żółciowy i nieustannie dostaje się do światła dwunastnicy.

Cholesterol jest rozpuszczony w żółci dzięki temu, że wchodzi w skład miceli. W żółci znajdują się micele proste (zawierają tylko kwasy żółciowe) oraz micele mieszane (dodatkowo w ich skład wchodzi lecytyna). Micele mieszane mają zdolność do rozpuszczania większej ilości cholesterolu.

OBJAWY

Choroba może przebiegać kompletnie bezobjawowo. Momentem zaniepokojenia pacjentów często są lekkie kolki żółciowe. Mogą jednak wystąpić ostre ataki kolki połączone z wymiotami, silnymi wzdęciami, zatrzymaniem gazów i stolca. Najczęściej kolki wywołane są przez błędy dietetyczne, związane ze spożywaniem posiłków smażonych, ciężkostrawnych i z dużą ilością tłuszczu. Do ataku może dojść także z powodu dużego stresu, wysiłku fizycznego, wstrząsów i kaszlu.

Same objawy zależą także od tego, gdzie umiejscowiony jest kamień w samym pęcherzyku lub przewodzie.

Możemy wyróżnić kilka cech bólu:

  • nagły, budzący w nocy ból, rzadziej, ale także występujący po obfitym posiłku z dużą zawartością tłuszczu,
  • ból w prawym podżebrzu, nadbrzuszu środkowym, czasami pod prawą łopatką lub w lewym kwadrancie w okolicach żołądka,
  • ma charakter bardziej stały,
  • wzrasta przez 15min i trwa od 2-5 godzin, zdarza się, że występuje dłużej niż 5h, bardzo rzadko poniżej godziny
  • występują spadki łaknienia i zaparcia, czasami dochodzi do nudności i wymiotów,
  • nawroty występują różnie, czasami po tygodniu, ale zdarzają się także nawroty bólu nawet po roku

Te kamienie, które luźno występują w pęcherzyku, bardzo rzadko dają jakieś objawy. Jest to najczęstszy przebieg kamicy, która występuje i 55-75% chorych. Po zatkaniu przewodu pęcherzykowego okresowo dochodzi do kolek wątrobowych, występuje u 20% chorych. Może dojść do ostrego zapalenia pęcherzyka żółciowego, gdy złóg zablokuje przewód na dłuższy okres – 10% chorych.

U <1% chorych złóg może zakorzenić się w ścianie pęcherzyka, co może skutkować rakiem pęcherzyka żółciowego.

LECZENIE KWASAMI ŻÓŁCIOWYMI

W celu leczenia chorego, u którego wystąpiła kolka wątrobowa należy:

  • unieruchomić chorego, najlepiej leżąc w łóżku,
  • podanie leków rozkurczających,
  • podanie leków przeciwbólowych,
  • nawadnianie chorego.

Nie zaleca się leczenia operacyjnego w formie bezobjawowej chyba, że:

  • chory jest przygotowywany do transplantacji,
  • pacjent jest przygotowywany do operacji kardiochirurgicznej,
  • chory jest leczony dializami z powodu niewydolności nerek.

Trzeba tutaj zaznaczyć, że tzw. dolegliwości dyspeptyczne takie jak: odbijania, wzdęcia, nietolerancje (tłuste i ciężkie pokarmy), wymioty, przy których nie występuje ból, zmienne umiejscowienie bólu lub ból rozlany po całej jamie brzusznej, nie są objawami typowymi w kamicy żółciowej, mimo że złogi wstępują. Badania pokazują, że u tych osób, u których takie dolegliwości występowały w 80% po zabiegu cholecystektomii, występowały nadal.

W leczeniu kamicy stosuje się dwa rodzaje leczenia:

  • cholecystektomia – czyli usunięcie pęcherzyka operacyjnie (laparoskopowa lub konwencjonalna),
  • rozpuszczanie złogów podawanymi doustnie kwasami żółciowymi.

Jeśli chodzi o rozpuszczanie złogów, pojawiło się przypuszczenie, że uzupełnienie niedoboru kwasów żółciowych powinno zapobiegać lub nawet rozpuszczać małe złogi cholesterolowe. Trzeba jednak pamiętać, że taki sposób leczenia można zastosować tylko u chorych z:

  • kamicą cholesterolową,
  • sprawnym czynnościowo pęcherzykiem,
  • małymi rozmiarami złogów (pojedynczy kamień nie większy niż 15mm, liczne nie większe niż 5mm i powinny zajmować mniej niż 50% pojemności),
  • przewód żółciowy wspólny wolny od złogów.

Takie kryteria eliminują 70% chorych. Dodatkowym minusem takiej kuracji jest jej długi czas leczenia gdzie dla 5mm złogów to czas ok. 6 miesięcy, dla 15mm co najmniej 24 miesiące. Dodatkowo złogi większe tylko w ok. 50% przypadków rozpuszczają się całkowicie.

Leczenie kwasami żółciowymi nie rozwiązuje przyczyny choroby, a złogi powracają z czasem. Leczenie to jest także kosztowne. Rozpuszczanie lub rozbijanie kamieni powinno być wykonywane u osób, u których jest ryzyko wykonania operacji.

CHOLECYSTEKTOMIA

Obecna technika operacyjna jest bardzo bezpieczna a niebezpieczeństwo śmierci nie przekracza 0,1%, przyjmuje się jednak, że ryzyko podczas zabiegu jest większe niż ryzyko powstania powikłań w kamicy bezobjawowej. Istnieją wskazania do usunięcia pęcherzyka nawet u osób z kamicą bezobjawową:

  • niedokrwistość sierpowatokrwinkowa,
  • pacjenci leczeni immunosupresyjnie,
  • „porcelanowy pęcherzyk żółciowy” – polega na odkładaniu się soli wapnia w ścianie pęcherzyka,
  • pacjenci z złogami >3cm.

Zabieg cholecystektomii jest wykonywany w pełnym znieczuleniu. Po wejściu do jamy brzusznej i odnalezieniu przewodu zawiązuje się go i odcina pęcherzyk.

Typowymi powikłaniami po cholecystektomii są:

  • krwawienie,
  • uszkodzenie przewodu żółciowego,
  • zaciekanie żółci do jamy otrzewnej.

U około 10% przypadków podczas operacji laparoskopowej może dość do trudności. Duże zrosty po innych operacjach, powikłania np. duże krwawienia uniemożliwią dalsze przeprowadzanie operacji. Jednym z przypadków, kiedy operacja metodą laparoskopową może być bardziej niebezpieczna, od klasycznej jest duża otyłość pacjenta. Wynika to z utrudnienia dojścia instrumentów przez powłoki do pęcherzyka.

POWIKŁANIA

Jednym z głównych powikłań jest ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego. Dochodzi do niego, kiedy kamień dostaje się do przewodu lub samej tylko szyjki pęcherzyka i blokuje odpływ żółci. Dochodzi do zastoju, stanu zapalnego i czasami do niedokrwienia przez rozciągniecie ściany pęcherzyka. Może dojść do zakażenia bakteryjnego. Dochodzi do ostrych zmian zapalnych, bólu, wysokiej gorączki i podwyższoną ilością białych krwinek.

Taki stan wymaga hospitalizacji i usunięcia pęcherzyka i złogu operacyjnie (tradycyjnie). Same objawy mogą się rozwinąć:

  • kamień się przesunie, udrożni przewód i dojdzie do opróżnienia pęcherzyka,
  • nie dojdzie do zakażenia i wytworzy się wodniaka,
  • dojdzie do zakażenia i wytworzy się ropień.

Długotrwałe występowanie kamicy może sprzyjać wystąpieniu wodniaka pęcherzyka żółciowego. Występuje on podczas przewlekłego zapalenia pęcherzyka. Powstaje po zatkaniu przewodu, ale nie dochodzi do zakażenia treści pęcherzyka. Wtedy dochodzi do gromadzenia się płynu przesiękowego, który doprowadza do rozciągnięcia się ścian narządu i jego powiększenia. Objawem wodniaka może być uczucie mocnego dyskomfortu, tępego bólu, kłucia i ucisku. Z wodniaka może powstać ropniak, który jest już dużo gorszym powikłaniem. Dochodzi do niego po zakażeniu żółci, do bólu dochodzi jeszcze gorączka powyżej 40 stopni Celsjusza oraz dreszcze. Do ropniaka może dojść także po zejściu ostrego zapalenia pęcherzyka. Pacjent z ropniakiem musi być w trybie natychmiastowym hospitalizowany oraz operowany, przeważnie metodą tradycyjną.

W przebiegu ostrego zapalenia pęcherzyka lub ropniaka może dojść do perforacji (przedziurawienia) ściany pęcherzyka żółciowego. Bóle wtedy są bardzo silne, brzuch twardy. Dochodzi wtedy do zapalenia otrzewnej. W takiej sytuacji chory trafia w trybie pilnym na stół, gdzie dochodzi do otworzenia jamy brzusznej, wycięcia pęcherzyka i oczyszczenia jamy brzusznej z ropy i żółci.

Może dojść także do żółciowego zapalenia otrzewnej, które nie musi być poprzedzone perforacją. Innym powikłaniem może być połączenia się zapalonej ściany pęcherzyka z jelitem i dość do powstania przetoki.

Przewlekłe zapalenie pęcherzyka występuje, gdy złogi drażnią ścianę pęcherzyka. Może dojść wtedy do zakażeń bakteryjnych. Podczas zapalenia ściana pęcherzyka się pogrubia, dochodzi do zwłóknienia i obkurczenia pęcherzyka. Chorzy skarżą się na bóle, wzdęcia i częstsze kolki. Wykonuje się wtedy operację usunięcia zapalonego narządu (cholecystektomię), przeważnie metodą laparoskopową. Może dojść także do zatkania przewodu wspólnego, przewodu żółciowego oraz przewodu trzustkowego. Może dość do żółtaczki i ostrych bóli brzucha, ale co najważniejsze może dojść do ostrego zapalenia trzustki.

POSTĘPOWANIE DIETETYCZNE PRZED ULTRASONOGRAFIĄ

Obecność złogów w pęcherzyku żółciowym i drogach żółciowych można potwierdzić wykonując ultrasonografię (USG). To badanie pozwala stwierdzić obecność nawet 2 mm kamieni znajdujących się w pęcherzyku lub/i drogach żółciowych.

Przed badaniem powinno się przyjąć dietę łatwo strawną, która będzie odciążała nasz układ pokarmowy i zapobiegała występowaniu gazów. Gazy jelitowe mogą zaburzyć obraz USG, przez co utrudniają postawienie odpowiedniej diagnozy. Jeśli badanie jest wykonywane rano, musi być one wykonane na czczo po przerwie nocnej. Jeśli po południu, badanie musi być poprzedzone co najmniej 6 godzinnym postem. Śniadanie powinno być lekko strawne, bez produktów powodujących powstawanie gazów (cebula, czosnek, banany, brokuły, jabłka, nasiona roślin strączkowych, tłuste potrawy, sery, jaja).

POSTĘPOWANIE DIETETYCZNE W KAMICY ŻÓŁCIOWEJ

U osób z rozpoznaną kamicą żółciową należy dążyć do ograniczenia występowania kolek wątrobowych oraz w miarę możliwości zahamowanie rozrostu złogów.

Dieta powinna być oparta na posiłkach lekko strawnych, gdzie największym ograniczeniem powinien być tłuszcz. Ograniczamy jego ilość do 40-50g na dobę. Tłuszczami, które mogą być spożywane są tłuszcze łatwo strawne, takie jak masło, oliwa z oliwek. Należy ograniczać śmietanę. Powinno się zwiększyć ilość białka i węglowodanów oraz błonnika (działa na prawidłowe obkurczanie się pęcherzyka). Unikać należy posiłków bogatotłuszczowych. Nie zaleca się spożywania większej ilości nasion roślin strączkowych takich jak groch czy fasola.

  • Spożywanie 4-5 posiłków dziennie,
  • jedzenie w spokoju i powoli,
  • wyeliminowanie tłuszczów zwierzęcych takich jak smalec i słonina
  • duszenie, pieczenie w folii produktów mięsnych unikając przy tym smażonych potraw,
  • zwiększenie ilości błonnika,
  • ograniczenie żółtek jaj, ponieważ wpływają one na silne skurcze pęcherzyka, który może dawać objawy bólowe,
  • unikanie bardzo zimnych oraz bardzo gorących potraw.

Osoby z kamicą nie powinny być gwałtownie odchudzane. Szybki spadek masy ciała może prowadzić do tworzenia się złogów lub ich powiększania. Wynika to z większego wydalania cholesterolu do żółci.

Bardzo ważna jest także umiarkowana aktywność fizyczna, która nie tylko będzie pomagała utrzymać odpowiednią masę ciała, ale także będzie pobudzać czynność pęcherzyka.

Poniżej kilka przykładów produktów zalecanych i niezalecanych przy kamicy pęcherzyka żółciowego:

Niezalecane:

  • tłuste, mocno przyprawiane sery,
  • cukierki krówki,
  • nasiona słonecznika, dyni, sezamu,
  • torty i ciasta francuskie
  • pączki i naleśniki,
  • bułki maślane, ciastka kruche, krakersy
  • czekolada, pralinki
  • śliwki, porzeczki, awokado, orzechy, migdały
  • niektóre ostre przyprawy jak pieprz, papryki, gorczyca,
  • majonez,
  • mocna kawa i napoje gazowane,
  • tłuste mięso,
  • wędliny wieprzowe,
  • tłuste rosoły,
  • smalec,
  • tłuste ryby,
  • smażone placki, frytki,
  • cebula surowa, kapusta biała, włoska,
  • groch, fasola,
  • żółtka jaj.

Zalecane:

  • niskotłuszczowe mleko (0,5-1,5%),
  • chudy twaróg, kefir,
  • grysik, płatki owsiane, otręby,
  • chleb pszenny, graham, sucharki, ciasto drożdżowe,
  • miód, galaretki,
  • jabłka, gruszki, maliny, truskawki, kompoty,
  • przy tolerancji chilli, czosnek, cebula, suszone przyprawy,
  • chude mięso cielęce, kurczak, indyk, królik,
  • masło, margaryna miękka, oliwa z oliwek, olej lniany,
  • chude ryby, dorsz, okoń, lin, sola, pstrąg
  • kluski, ziemniaki,
  • szparagi, szpinak kalafior, brokuł, marchew.

POSTĘPOWANIE DIETETYCZNE POOPERACYJNE

Po usunięciu pęcherzyka w większości wypadków nie dochodzi do zaburzeń trawienia tłuszczów. Żółć jest wytwarzana w wątrobie ciągle, a pęcherzyk stanowi tylko rezerwuar żółci (ok. 40% całej żółci zostaje w pęcherzyku). Dlatego znaczna większość (85-90%) chorych po wycięciu pęcherzyka nie odczuwa żadnych niekorzystnych objawów. Jeśli bóle występują nadal, dobrze byłoby wykonać odpowiednie kroki, aby wykluczyć kamicę przewodów.

Trzeba zaznaczyć, że pacjent po usunięciu może wrócić do diety podstawowej. Nie ma konieczności stosowania diety eliminacyjnej do końca życia. Po operacji potrzebny jest okres adaptacji do pokarmów. Okres ten jest nieokreślony i zależy od pacjenta. Pierwsze tygodnie powinny być wykorzystane do nauki prawidłowych nawyków żywieniowych. Jedyne problemy mogą pojawić się, gdy pacjent zje duże ilości tłuszczu lub ogromne posiłki.

Ważne jest, aby posiłki były spożywane stosunkowo często w małych ilościach. Najlepiej wprowadzać produkty stopniowo. To, że ktoś nie toleruje jabłek z skórką 3 tygodnie po operacji, nie znaczy, że 4 tygodnie po operacji nie będzie ich tolerował. Największy problem stanowi żółtko jaj, które powinno być wprowadzane między 3 a 4 tygodniem po operacji w ilości 1 na tydzień. W następnym tygodniu powoli w miarę tolerancji zwiększać ich ilość. Szczególnie na początku należy spożywać produkty łatwo strawne, duszone (najlepiej bez obsmażania), gotowane, gotowane na parze. W późniejszym okresie pieczone. Należy zrezygnować ze smażenia. Należy na początku unikać warzyw cebulowych i wzdymających, jaj i dużej ilości błonnika. W pierwszych tygodniach dieta powinna być lekko strawna, ubogoresztkowa z ograniczeniem jaj.

W szczególności na początku posiłki bogatotłuszczowe mogą stać się przyczyną wzdęć i biegunek. Po okresie pooperacyjnym należy wprowadzać większe ilości błonnika najlepiej w formie otrębów. Po 3 tygodniach po operacji 1 łyżka dziennie, zwiększając co kilka dni. Najpierw do 2 łyżek dziennie, dochodząc nawet do 4-6 łyżek. Zmniejsza to ryzyko wystąpienia złogów w przewodach żółciowych. Stopniowo także zwiększamy ilość tłuszczu z 30-40g po operacji aż do normy fizjologicznej.

PODSUMOWANIE

kamica żółciowa, kamienie

Kamica żółciowa to choroba charakteryzująca się występowaniem kamieni (złogów) w drogach żółciowych, najczęściej w pęcherzyku żółciowym. Wyróżniamy kilka rodzajów złogów: barwnikowe, cholesterolowe lub mieszane. Podstawowym zadaniem żółci jest ułatwienie wchłaniania tłuszczów oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Sama choroba może przebiegać z objawami lub bezobjawowo. Podstawowym i kluczowym objawem jest kolka wątrobowa i ból z nią związany, aczkolwiek może on mieć różne postacie i pojawiać się w różnych miejscach. Objawy są przeważnie w nocy, rzadziej po obfitych w tłuszcz posiłkach. Ból trwa od godziny do nawet pięciu godzin, a kolejne ataki mogą występować nawet po rocznej przerwie.

Jest możliwość rozpuszczenia złogów kwasami żółciowymi, ale nie działa to na każde rodzaje kamieni, ważna jest ich ilość i wielkość. Takie działanie wskazane jest u osób, u których operacja jest niebezpieczna lub niemożliwa. Niestety działa to tylko na kamienie cholesterolowe i samo leczenie trwa bardzo długo i jest kosztowne. Najlepszą opcją jest leczenie chirurgiczne, aktualnie najczęściej robi się to metodą laparoskopową. Badania wskazują, że leczenie operacyjne powinno być stosowane u chorych wyłącznie z objawową postacią choroby.

Po operacji powinno się stosować dietę lekko strawną z ograniczeniem jaj i błonnika, gdzie po około miesiącu od operacji można powoli wprowadzać całe jaja w ilości jedno na tydzień i z kolejnymi tygodniami rozszerzać ich ilość w miarę tolerancji. Dieta po operacji powinna być także w miarę upływu czasu rozszerzana o dodatkowe ilości błonnika w postaci np. otrębów. Stopniowo także zwiększamy ilość tłuszczu z 30-40 g po operacji aż do normy fizjologicznej. Nieprawdą jest, że osoba po cholecystektomii powinna być do końca życia na diecie ograniczającej. W miarę upływu czasu i powolnego rozszerzania diety, osoby po usunięciu pęcherzyka w większości mogą normalnie wrócić do normalnego jedzenia z naciskiem na zdrowe nawyki żywieniowe (bez smażenia na głębokim oleju i unikaniem ogromnych ilości tłuszczu w posiłkach).

Źródła:
1. Mirosław Jarosz, Jan Dzieniszewski, KAMICA ŻÓŁCIOWA, PZWL Wydawnictwo Warszawa 2005, wyd.1, ISBN: 978-83-200-3206-2

2. Robert K. Murray, Daryl K. Granner,Peter A. Mayes, Victor W. Rodwell, BIOCHEMIA HARPERA, Wydanie III, Warszawa 1995 Wydawnictwo, Lekarskie PZWL, ISBN 83-200-1798-X

3. Ciborowska Helena, Rudnicka Anna, Dietetyka żywienie zdrowego i chorego człowieka, wyd. III uzupełnione, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, ISBN 978-83-200-3988-7

4. https://www.doz.pl/czytelnia/a244-Kamica_pecherzyka_zolciowego_8211_objawy_przyczyny_i_leczenie

5. https://www.mp.pl/medycynarodzinna/artykuly/173040,kamica-i-polipy-pecherzyka-zolciowego-podejmowanie-decyzji-klinicznych