Dieta dla seniora – co powinny jeść osoby starsze

Dieta dla seniora – co powinny jeść osoby starsze

Osoby w podeszłym wieku cierpią na wiele problemów zdrowotnych, które wynikają między innymi z niedoboru makro i mikroskładników. Zachodzące zmiany fizjologiczne towarzyszące procesowi starzenia istotnie wpływają na zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze.

W tym okresie życia bardzo często dochodzi do zmniejszenia łaknienia, co może wynikać ze zmniejszonego odczuwania smaku oraz zapachu pokarmu. Zaburzenia smaku u osób w starszym wieku mogą występować m.in. na skutek degeneracji kubków smakowych.

Wyniki badania PolSenior wskazują, że istotnym problemem osób starszych są braki w uzębieniu, a bezzębie występuje u ponad połowy osób w wieku > 65 lat, a protez używa 80% badanych.
To istotny problem, ponieważ ubytki w uzębieniu powodują trudności w przeżuwaniu oraz rozdrabnianiu pokarmu, co skutkuje w rezultacie unikaniem przez osoby starsze surowych warzyw, owoców i innych potraw, z których przeżuciem maja problem. Ponadto niewystarczające rozdrobnienie pokarmu będzie miało istotny wpływ na jego trawienie i wchłanianie w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego.

W wieku podeszłym dochodzi do zmian fizjologicznych w przewodzie pokarmowym, co w rezultacie doprowadza do upośledzenia trawienia i wchłaniania wielu składników pokarmowych. Dlatego tak ważna jest odpowiednia dieta.
Zmiany zanikowe w błonie śluzowej żołądka upośledzają sekrecję soku żołądkowego. Częściej występują zmiany zanikowe obejmujące błonę śluzową i mięśniówkę jelit, co upośledza perystaltykę jelit. Może dojść również do zmian w wątrobie i trzustce. Zmniejsza się aktywność enzymów trawiennych zawartych w soku trzustkowym, zwłaszcza enzymów proteolitycznych, odpowiedzialnych za trawienie białek. U osób starszych częściej występują choroby przewodu pokarmowego, jak dyspepsja czynnościowa, choroba refluksowa – żołądkowo – przełykowa, oraz nowotwory.

Jak wynika z badania PolSenior, wśród osób powyżej 65 roku życia tylko 10 % nie zażywa leków, a 55% przyjmuje co najmniej 5 leków dziennie.
Przyjmowanie leków, szczególnie tych stosowanych w leczeniu nowotworów może niekorzystnie wpływać na łaknienie doprowadzając nawet do silnego jadłowstrętu lub też powodować zaburzenia smaku, wymioty, biegunki lub uszkodzenia narządów wydzielania wewnętrznego.

Przyjmowane leki mogą wpływać na przyswajanie składników odżywczych zmniejszając ich wchłanianie np.:

  • leki przeciwpadaczkowe – kwas foliowy, witamina B6, D, K
  • niektóre leki moczopędne – witamina B6, kwas foliowy
  • związki chelatujące – żelazo, witaminy A, D, K, B1
  • Leki mogą również zwiększać wydalanie składników pokarmowych np.:
  • kortykosteroidy – potas, wapń, cynk
  • salicylany – witamina C
  • salicylany i NLPZ – żelazo

Odpowiednia dieta dla seniora powinna uwzględniać jakość i ilość spożywanych pokarmów. Ryzyko niedożywienia jakościowego i ilościowego zwiększa również trudna sytuacja ekonomiczna osób starszych. W badaniu PolSenior tylko 64% osób uczestniczących w badaniu pozytywnie oceniło swoją sytuację materialną. Z pewnością istotnym problemem jest brak wystarczającej edukacji żywieniowej wśród osób starszych, oraz niechęć do zmian nawyków żywieniowych. U osób w podeszłym wieku dochodzi do stopniowej utraty masy i siły mięśniowej, głównie przez ograniczenie aktywności fizycznej i spadek beztłuszczowej masy ciała. W efekcie zmniejsza się zapotrzebowanie na energię.

Dieta dla seniora powinna zapewniać odpowiednią podaż białka, szczególnie pełnowartościowego. Osoby starsze są szczególnie narażone na niedobory wapnia. Zmniejszone wydzielanie laktazy często powoduje nietolerancję laktozy i dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, co często prowadzi do ograniczenia lub wykluczenia produktów mlecznych z diety. Natomiast mięso i ryby zważywszy na sytuację ekonomiczną mogą być zbyt drogie by pojawiać się w menu dostatecznie często.

Niepokojące są również powszechnie występujące w naszym kraju niedobory witaminy D wśród osób w podeszłym wieku. Wyniki badania PolSenior wykazały, że seniorzy w naszym kraju wykazują się jednymi z najniższych na świecie wartościami witaminy D w surowicy krwi. Uznaje się, że zaburzona synteza skórna i dieta charakteryzująca się niewystarczającą podażą witaminy D stanowią dwa najważniejsze czynniki warunkujące niskie stężenie 25(OH)D3 w surowicy krwi. Wśród osób starszych można zaobserwować nawet czterokrotnie mniejszą syntezę skórną w porównaniu do osób młodych. Wynika to zarówno ze zmniejszonej syntezy endogennej jak również ze zmniejszonej ekspozycji na światło słoneczne.

W normach żywienia Instytutu Żywności i Żywienia z 2012 roku dla populacji polskiej zalecana podaż witaminy D z żywności i / lub preparatów farmaceutycznych wynosi:

  • dla osób w wieku od 51 do 70 lat: 400 UI/ dzień na poziomie EAR(600UI na poziomie RDA)
  • dla osób powyżej 70 roku: życia 400 UI / dzień na poziomie EAR (800UI na poziomie RDA)

W normach żywienia dla populacji Polskiej z 2017 roku powyższe wartości nie uległy zmianie.

W przypadku trudności z dostarczeniem odpowiedniej ilości witaminy D wraz z pożywieniem zaleca się suplementacje preparatami farmaceutycznymi. Rekomendacje dotyczące suplementacji witaminy D dla osób starszych zgodnie z zaleceniami dla populacji Europy Środkowej wynoszą od 800 do 200 UI na dobę.

Warto podkreślić, że witamina D jest jedyną witaminą, której suplementację zaleca się wszystkim osobom powyżej 65 roku życia. Niemniej jednak każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie i mieć na uwadze schorzenia, które potencjalnie mogą predysponować do niedoborów wymagających wyrównania suplementami farmakologicznymi (po ocenie stężenia danego składnika w surowicy krwi).
Zapotrzebowanie na energię zmienia się wraz z wiekiem. W przypadku kobiet po 75 roku życia zmniejsza się o ok 200 kcal/ dzień w porównaniu do wieku ok 50 lat. W mężczyzn ta różnica może wynosić nawet 300 kcal.

Zalecenie redukcji spożywanych kalorii przez osoby starsze (nadwyżka kaloryczna prowadzi do nadwagi i otyłości) nie oznacza, że wszystkich składników pokarmowych należy spożywać mniej. Wręcz przeciwnie, na wiele należy zwracać szczególna uwagę. Takim składnikiem jest białko, które często przez osoby starsze jest dostarczane w niewystarczającej ilości.

Białko

Według badań prowadzonych przez Instytut Żywności i Żywienia nawet 50 % spośród 70 letnich kobiet spożywało mniejsze niż zalecane ilości białka.
Dlatego obecnie osobom powyżej 65 roku życia zaleca się spożywanie białka co najmniej w ilości 1g/kg mc / dzień i zwiększonego jego spożycia przy współwystępujących objawach niedożywienia lub chorobach przewlekłych, a także przy zwiększonej aktywności fizycznej u mężczyzn, co najmniej 1,2 g/kg mc/dzień (w uzasadnionych przypadkach chorobowych nawet do 1,5 g/kg mc/dzień)
Obecnie osoby starsze powinny przestrzegać, aby spożycie białka dostarczało nie mniej niż 15 % do 20 % energii.

Węglowodany

Zgodnie z aktualną wiedzą żywieniową , większość energii dostarczonej w diecie seniora powinna pochodzić z węglowodanów, ze szczególnym naciskiem na węglowodany złożone.
Osoby starsze powinny spożywać nie mniej niż 130 g węglowodanów dziennie. Węglowodany prócz dostarczania energii są dobrym źródłem wielu potrzebnych składników mineralnych, witamin oraz błonnika, który poprawia tolerancję i wyrównuje metaboliczny profil glukozy, co sprzyja profilaktyce i leczeniu cukrzycy typ 2.

Tłuszcze

Istotne jest odpowiednie dostarczenie odpowiedniej ilości tłuszczów w diecie dla seniora. Ilość tłuszczu dostarczanego wraz z dietą nie powinna przekraczać 30 % energii i powinny być to głównie tłuszcze pochodzenia roślinnego – zawierającego wielołańcuchowe nienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega 3 i omega 6 we właściwych proporcjach.
Z badań Instytutu Żywności i Żywienia wynika, że niedobory mikroskładników, witamin i składników mineralnych są powszechne wśród osób starszych.
W grupie kobiet około 70 lat niedobory wapnia i potasu występują prawie u 100 % badanych. Niedobory magnezu obserwowano u 80 %, natomiast deficyt witaminy B1 i E blisko 60 %, a blisko co druga miała niedobory żelaza w diecie. Powszechnie występujące niedobory w diecie powodują spadki odporności i rozwój wielu chorób degeneracyjnych oraz dietozależnych.

Odpowiednia dieta dla seniora powinna uwzględniać produkty będące dobrym źródłem witamin i innych składników mineralnych takich jak :Wapń: mleko i inne produkty mleczne, warzywa kapustne, produkty wzbogacane np. płatki śniadaniowe, soki wzbogacane w wapń;

  • Witamina D: tłuste ryby (łosoś, śledź, makrela, sardynki, węgorz);
  • Pełnowartościowe białko: chude mięso, ryby, jaja, produkty mleczne;
  • Witamina C: owoce i warzywa, szczególnie porzeczki, truskawki, poziomki, kiwi, maliny, papryka, brukselka, brokuł, kalafior, kapusta, pomidory, ziemniaki;
  • Witamina B12: chude mięso, ryby, jaja, drożdże;
  • Foliany: zielone warzywa liściaste, sałata, szpinak, cykoria, pomidory, fasola, groch, soczewica, orzechy, ziemne pieczywo;
  • Żelazo: czerwone mięso, zwłaszcza wieprzowina, wątroba, ryby i skorupiaki, drób, soczewica, fasola, pieczywo razowe, kakao rozpuszczalne;
  • Potas: suche nasiona roślin strączkowych, orzechy, ziemniaki, świeże warzywa i owoce;
  • Witamina B6: Fasola, groch, soja, kasza gryczana, orzechy, jaja,mięso, ryby, mleko, pełnoziarniste pieczywo, zielone warzywa liściaste.
Źródła:
Ciborowska H. , Rudnicka: Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015; Z. Wieczorek- Chełmińska: Żywienie w chorobach kostno-stawowych. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015; Żywienie i styl życia osób w starszym wieku red. naukowa prof.dr hab. Jarosław Jarosz, Instytut Żywności i Żywienia , Warszawa 2018.